Vườn cây dẻ thuộc Bản Khấy, xã Đàm Thủy, nơi cây dẻ (tiếng địa phương gọi là Mác Lịch) được người Pháp đem vào Việt Nam trồng từ cuối thế kỷ XIX, đặc biệt phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, vị trí địa lý và khí hậu của khu vực này; hạt dẻ Trùng Khánh được mệnh danh là ngon nhất Việt Nam, trong đó hạt dẻ Bản Khấy có vỏ dày, nhiều gai, thịt màu vàng đều, nổi bật với khu vườn hơn 4 ha và cây dẻ cổ thụ của gia đình ông Nông Văn Phúc có tuổi đời 120 năm, chu vi 3,13 m, cao khoảng 15 m, tán rộng 14 m, được công nhận là Cây Di sản Việt Nam năm 2016.
Đến thăm Bản Khấy – ngôi làng 100% người Tày, du khách sẽ được trải nghiệm cùng bà con thu hoạch, chế biến hạt dẻ theo cách truyền thống bằng chảo gang trên bếp củi nhà sàn, thưởng thức hương vị ngọt bùi khó quên và khám phá các sản phẩm từ hạt dẻ như cốm hạt dẻ, xôi hạt dẻ, rượu hạt dẻ...
1. Trữ lượng và diện tích:
- Cây dẻ từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào người Tày, người Nùng nơi đây. Nhờ được bao bọc bởi khí hậu mát mẻ quanh năm cùng thổ nhưỡng đất đá vôi đặc thù ở độ cao từ 450 – 600m, cây Dẻ sinh trưởng mạnh mẽ và cho ra chất lượng hạt thơm bùi, ngọt hậu mà không một vùng đất nào có thể sao chép được.
- Diện tích: Hiện nay, tổng diện tích cây Dẻ đạt gần 700 ha. Cây Dẻ được quy hoạch tập trung phát triển tại các xã trọng điểm như: Đình Phong, Đàm Thủy và Trùng Khánh. Riêng tại xã biên giới Đình Phong và khu vực phụ cận, những cánh rừng Dẻ cổ thụ vài chục năm tuổi đan xen cùng các vườn Dẻ trồng mới đang tạo nên một dải xanh mướt ngút ngàn.
- Trữ lượng & Năng suất: Năng suất bình quân đạt từ 20 – 25 tạ/ha (khoảng 2 – 2,5 tấn/ha). Hằng năm, vào mùa thu hoạch (khoảng tháng 9 đến tháng 11), các nhà vườn luôn tấp nập thương lái và du khách đổ về thu mua tận gốc với mức giá dao động từ 130.000 – 150.000 đồng/kg.
2. Mô hình du lịch trải nghiệm: “Một ngày làm nông dân bản địa”
- Tự tay nhặt dẻ đầu mùa: Quả dẻ khi chín sẽ tự nứt lớp vỏ gai xù xì và rơi rụng xuống thảm cỏ dưới gốc. Du khách sẽ được phát những chiếc kẹp tre, rổ tre để theo chân các thiếu nữ Tày, Nùng len lỏi dưới tán cây cổ thụ mát rượi, nhặt những hạt dẻ bóng bẩy còn vương sương sớm.
- Tách vỏ và chế biến tại chỗ: Cảm giác tự tay dùng kẹp bóc mở lớp vỏ gai, nhóm củi nhóm than và rang hạt dẻ là trải nghiệm vô cùng thích thú. Mùi thơm ngậy của tinh bột dẻ chín hòa vào làn khói bếp bản làng giữa đại ngàn tạo nên một ký ức khó quên.
- Giao lưu văn hóa bản địa: Không chỉ hòa mình vào thiên nhiên, du khách còn được lắng nghe những câu chuyện kể về nguồn gốc cây dẻ, thưởng thức làn điệu hát Then, tiếng đàn Tính mộc mạc và nhấp ly rượu hạt dẻ nồng đượm cùng người dân địa phương.
3. Các món ăn được chế biến từ hạt Dẻ
- Hạt dẻ rang: Cách chế biến nguyên bản và phổ biến nhất. Hạt dẻ được khía nhẹ một đường trên vỏ, luộc chín rồi đem rang cho khô hết nước hoặc rang trực tiếp với cát nóng trên chảo gang cho đến khi vỏ nứt toác, dậy lên mùi thơm nức mũi.
- Cốm hạt dẻ & Xôi hạt dẻ: Gạo nếp nương dẻo thơm được đồ chín cùng với hạt dẻ luộc giã nhỏ hoặc để nguyên hạt. Vị dẻo bùi của nếp quyện với vị ngọt béo, thơm ngậy của hạt dẻ tạo nên món xôi sáng thơm ngon, ấm bụng.
- Bánh hạt dẻ: Những chiếc bánh nhỏ xinh với lớp vỏ ngoài bằng bột mì rán vàng giòn, ôm trọn phần nhân hạt dẻ xay nhuyễn mịn, ngọt thanh đậm đà. Đây là món quà ăn vặt mà bất cứ ai đến Cao Bằng cũng phải tìm mua bằng được.
- Chân giò/Gà hầm hạt dẻ: Hạt dẻ là nguyên liệu tuyệt vời cho các món ninh, hầm bổ dưỡng. Khi hầm cùng chân giò lợn hay gà ta, hạt dẻ hút trọn phần nước béo ngọt của thịt, trở nên mềm ẩm, tan ngay trong miệng, mang lại giá trị dinh dưỡng rất cao cho sức khỏe.
- Chè hạt dẻ: Món tráng miệng thanh mát được nấu từ hạt dẻ ninh mềm kết hợp với đường, mật mía, thêm chút gừng và hoa bưởi thanh khiết.
- Rượu hạt dẻ: Hạt dẻ còn được ủ men để nấu thành thứ rượu đặc sản có hương vị thơm nồng, êm dịu, là chất xúc tác tuyệt vời cho những buổi liên hoan, hội ngộ.
Hành trình khám phá các vườn Dẻ Trùng Khánh, Đình Phong, Đàm Thủy không chỉ đưa bạn đến với một vùng sinh thái trong lành, mà còn là chuyến viễn du đánh thức mọi giác quan qua ẩm thực bản địa độc đáo. Mùa thu này, hãy xách ba lô lên và ghé thăm thủ phủ hạt dẻ để tự mình trải nghiệm thứ quà tặng tuyệt vời mà đất trời đã ban ban tặng cho mảnh đất Non nước Cao Bằng.